ve^`
Mie^`n
Sa^u Tha(?m
DDo^`ng Vo.ng
DDo^i do`ng cu?a ngu+o+`i vie^'t
Con ta`u dde^m lu+` ddu+` nho^? neo, cho^`ng che^`nh tre^n bie^?n va('ng.
Bo'ng to^'i da`y tha(?m, tra'm ki'n khung cu+?a so^? ro^.ng. Luo^`ng sa'ng va` ng nhoa`
cha^.p cho+`n tu+` a'nh dde`n chao dda?o\. La(.ng thinh ngo^`i ddo^'i ma(.t vo+'i bo'ng
hi`nh tu+. tha^n ddang cha^'p cho+'i giu+~a hai khoa?ng u minh, to^i cho+.t mu+o+`ng
tu+o+.ng dde^'n nguo^`n sa'ng he.p da`i giu+~a ddo^i bo'ng tha^~m cu?a mo^.t Thie^`n
tu+.\. Tre^n nghi`n so?i tra('ng xoa'y vo`ng, mo^.t ta?ng dda' ddo+n ddo^.c, sa^~m to^'i,
ddo'n la^'y a'nh sa'ng cuo^'i do`ng. Du+o+`ng nhu+ no' ddang thu la^'y ne't tinh tuy' cu?a
vu~ tru. va`o dda'y tha(?m cu?a chi'nh mi`nh.
Nghe^. thua^.t Nha^.t Ba?n chie^m nghie^.m sa^u xa gia' tri. tha^?m my~ cu?a khoa?ng
tro^'ng, su+. ba^'t ddo^.ng, ca'i ti~nh la(.ng. Giu+~a khoa?ng tro^'ng me^nh mo^ng, giu+~a
bo'ng to^'i nga^.p tra`n, mo^.t khoa?nh kha('c to^`n ta.i mong manh vu.t tro+? tha`nh
ddie^?m hu't sa^u vo+`i\. Mu`i la' cha'y ddan toa? va`o su+o+ng thu, ca'nh chim lao vu't
giu+~a tro+`i do^ng, do`ng suo^'i nga^n la^?n khua^'t trong a'nh chie^`u ho^m, tie^'ng
chim ke^u ddo+n le? a^m vo.ng tu+. ru+`ng gia`, tha?y tha?y dde^`u la` mo^.t thoa'ng du+
ba tuye^.t die^.u giu+~a qua~ng thinh kho^ng. Co~i hu+ vo^ do va^.y kho^ng co`n la`m ta
a'i nga.i nu+~a\. No^~i co^ ddo^.c khi pha?i ddo^'i die^.n vo+'i chi'nh mi`nh va` ca? ca'i
che^'t vo^'n bie^?u tru+ng cho su+. trie^.t tie^u ta^.n cu`ng cu?a ba?n nga~ cu~ng va^.y,
kho^ng co`n la` nhu+~ng ddie^`u tha^.t kinh khie^'p. "Tu+? va` sinh, dde^'n ro^`i
ddi tu+.a nhu+ hai mu~i te^n giao nhau tre^n cu`ng ddu+o+`ng bay. Giu+~a khoa?ng hu+
kho^ng, co' mo^.t con ddu+o+`ng da^~n dde^'n cho^'n nu+o+ng tha^n ddi'ch thu+.c cu?a ta\."
(Thie^`n su+ Sooko Gesshuu- 1618-1696).
Ma(.c cho nhu+~ng a?o vo.ng quay cuo^`ng, suy cho cu`ng ta nha^.n ra chu'ng cha(?ng la`
gi` ca? nhu+ tra(ng kia chi`m va`o dda'y ho^` nhu+ng ma(.t nu+o+'c kho^ng he^` xao
ddo^.ng. Ca?m gia'c bi`nh an, ye^n a? da^ng dda^`y. Tu+` ddo' ro^.ng mo+? be^'n bo+` khai
pho'ng kho?i mo.i su+. ra`ng buo^.c tro`ng che'o trong ddo+`i thu+o+`ng cu`ng mo.i no^~i
so+. ha~i co^' hu+~u cu?a kie^'p ngu+o+`i\. "Ki`a do`ng nu+o+'c thanh sa.ch dde^'n
ta^.n nguo^`n ma.ch. Mo^.t khi ca' ddu+o+.c bo+i trong do`ng nu+o+'c ddo' ca' tro+? tha`nh
ca'. Ki`a ba^`u tro+`i cao ro^.ng, trong suo^'t ,tha^'u kha('p vu~ tru.\. Chim tro+?
tha`nh chim vi` no' bay vu't va`o ba^`u tro+`i ddo'. Mo^.t khi ddu+o+.c khai pho'ng ve^`
ta^m linh, con ngu+o+`i ddi'ch thu+.c tro+? tha`nh Ngu+o+`i\." (Thie^`n su+ Dogen
Kigen - 1200-1253).
Nhu+~ng suy tu+o+?ng ve^` ddu+o+`ng ddi, ve^` ca'i dde.p, nga~ va` tha, ddo^i bo+` hu+~u
vo^, con ngu+o+`i va` va.n va^.t nga^.p tra`n trong to^i khi to^i dda('m mi`nh va`o ne^`n
va(n hoa' ra^'t gia`u ca' ti'nh va` tie^`m a^?n chie^`u sa^u tha(m tha(?m na`y\. Mo+`i
ba.n ddo.c bu+o+'c va`o luo^`ng sa'ng ddang tuo^n giu+~a bo'ng to^'i u ti.ch.
DDo^`ng Vo.ng
Lo+`i ba.t
DDinh Tru+o+`ng Chinh
Trong mo^.t ca'ch nhi`n na`o ddo', li.ch su+? cu?a nghe^. thua^.t du+o+`ng
nhu+ la` mo^.t loa.i li.ch su+? pha?n nghi.ch. Bo+?i to^i luo^n co' ca?m tu+o+?ng ra(`ng
su+. co' ma(.t cu?a mo^.t ne^`n nghe^. thua^.t tha^.t su+. la` su+. co' ma(.t o+? hie^.n
ta.i ho+n la` tu+` qua' khu+', cho du` ne^`n nghe^. thua^.t ddo' ba('t nguo^`n tu+` tho+`i
ddie^?m na`o\. No'i kha'c ddi, ne^`n nghe^. thua^.t cu?a mo^.t nu+o+'c kho^ng pha?i lu'c
na`o cu~ng ddi song song theo chie^`u do.c cu?a li.ch su+? to^?ng the^? nu+o+'c ddo'.
Nghe^. thua^.t to^`n ta.i, hie^.n hu+~u, go'p ma(.t o+? ba^'t cu+' tho+`i ddie^?m na`o
trong hie^.n ta.i mo^~i khi ngu+o+`i ta muo^'n no'i ve^` no'. Co^ng vie^.c cu?a ngu+o+`i
ba?o to^`n va(n hoa' nghe^. thua^.t chi? la` kho+i da^.y ne^`n nghe^. thua^.t ddo'. Khi
chu'ng ta no'i ve^` nhu+~ng cuo^.c chie^'n tranh dda~ qua, ve^` nhu+~ng xa'c u+o+'p, la`
chu'ng ta dda~ no'i ve^` mo^.t qua' khu+', che^'t ha(?n. Mo^.t su+. va('ng ma(.t co`n
la.i\. No' chi? nhu+ nhu+~ng xu+o+ng khu?ng long ddang u? ru~ trong ba?o ta`ng vie^.n ho^m
nay\. Nhu+ng khi chu'ng ta no'i ve^` ne^`n nghe^. thua^.t co^? Ai Ca^.p, ve^` tro^'ng
ddo^`ng Vie^.t Nam, ve^` ki.ch ro^'i da^n gian Nha^.t Ba?n, v.v. la` chu'ng ta ddang no'i
ve^` mo^.t Su+. So^'ng, va` mo^.t Su+'c So^'ng.
Ba?n cha^'t cu?a Nghe^. Thua^.t la` Ca'i DDe.p. Ca'i dde.p vo^'n tru+`u tu+o+.ng , ne^n
the^' gio+'i cu?a Nghe^. Thua^.t va^~n la` mo^.t the^' gio+'i sie^u hi`nh. Ti'nh sie^u
hi`nh la`m cho Nghe^. Thua^.t luo^n luo^n mo+'i\. Mo^~i khi cha.m va`o mo^.t ne^`n nghe^.
thua^.t na`o ddo', du` la` tu+` nga`n xu+a, no' co' the^? va^~n mo+'i, va^~n ddem la.i cho
ta bao ddie^`u thu' vi. nhu+ buo^?i dda^`u\. No' luo^n da^~n ta dde^'n mo^.t co~i rie^ng -
ca'i ma` DDo^`ng Vo.ng go.i la` "Mie^`n Sa^u Tha(?m". Ca'i dde.p mong manh ma`
sa^u la('ng. Ca'i dde.p gia?n ddo+n chi? nhu+ mo^.t ma(.t ho^`, be^? so^ng ye^n ti~nh
nhu+ng nhu+~ng co+n so'ng, ngo.n lu+?a o+? dda'y sa^u va^~n su.c so^i mo^.t ddo+`i so^'ng
rie^ng.
No'i ve^` su+. gia?n ddo+n, la` no'i ve^` mo^.t Khoa?ng Tro^'ng. DDe^? la.i khoa?ng
tro^'ng cu~ng la` mo^.t nghe^. thua^.t. Be^` ma(.t cu?a khoa?ng tro^'ng du+o+`ng nhu+
cha(?ng no'i nhie^`u ddu+o+.c ddie^`u gi`, nhu+ng dda^u ddo', giu+~a me^nh mo^ng, no'
ddang he' mo+? mo^.t ca'nh cu+?a nho? sa(~n sa`ng ddu+a ta ddi va`o be^n trong, be^n trong
ta^'t ca? nhu+~ng gi` ddang ru+.c ro+~ va` vo+~ o`a\. Trong nghe^. thua^.t, khoa?ng
tro^'ng co' be^` da`y hay ddo^. sa^u rie^ng cu?a no'. Vo+'i nghe^. thua^.t Nha^.t Ba?n,
ngu+o+`i Nha^.t du+o+`ng nhu+ dda~ hie^?u ra ra^'t sa^u sa('c ve^` khoa?ng tro^'ng. Ta'c
pha^?m nghe^. thua^.t Nha^.t Ba?n thu+o+`ng ta^.n du.ng khoa?ng tro^'ng dde^? no'i le^n
nhie^`u ddie^`u tinh die^.u va` dda die^.n. Tranh, tho+, ki.ch, phim a?nh cu?a Nha^.t
la('m lu'c ra^'t ddo+n gia?n, ma` xoa'y sa^u, no' nhu+ da`n tra?i ra mo^.t khoa?ng tro^'ng
me^nh mo^ng nhu+ng tra`n dda^`y y' nghi~a ve^` cuo^.c to^`n sinh be^n trong - o+? dda(`ng
sau ca'nh cu+?a a^'y\. Nghe^. thua^.t Nha^.t Ba?n tuy cu~ ma` ra^'t mo+'i\. Ha~y nhi`n la'
co+` cu?a ho. (*): mo^.t ma(.t tro+`i ddo? cho'i giu+~a ne^`n tra('ng. To^i va^~n tha^'y
no' nhu+ mo^.t bu+'c tranh ra^'t hie^.n dda.i trong do`ng Pop Art. DDu? dda^`y ddo^. la.nh
va` ddo^. no'ng cu?a mo^.t "ta'c pha^?m." Hay, nhu+ nhu+~ng ca^u Haiku, nhu+~ng
ddoa.n tho+ nga('n ma` no'i bie^'t bao ddie^`u:
"La(.ng nghe suo^'t dde^m
tie^'ng la' xe' trong ba~o
nu+o+'c mu+a ro+i
ri? ra? va`o bo^`n."
(Matsuo Bashoo).
Cha('c ha(?n, nhu+~ng ngu+o+`i nghe^. si~ Nha^.t dda~ tha^?m tha^'u ddu+o+.c "Nghe^.
Thua^.t Thie^`n". Ho. nha^.n thu+'c ddu+o+.c cuo^.c so^'ng tu+` be^n trong chu+'
kho^ng pha?i la` hu+o+'ng ra be^n ngoa`i\. Mo^.t nghe^. thua^.t kho+i mo+? ca?m y' cu?a
ngu+o+`i thu+o+?ng ngoa.n, chu+' kho^ng pha?i la` mo^.t rao gia?ng ve^` ca'i dde.p ru+.c
ro+~ pho^ ba`y\. Nhu+ DDo^`ng Vo.ng dda~ nha('c trong pha^`n da^~n nha^.p: "Nghe^.
thua^.t Nha^.t Ba?n chie^m nghie^.m sa^u xa gia' tri. tha^?m my~ cu?a khoa?ng tro^'ng,
su+. ba^'t ddo^.ng, ca'i ti~nh la(.ng." DDo' cu~ng la` ne't dda(.c tru+ng cu?a nghe^.
thua^.t DDo^ng Phu+o+ng.
To^i kho^ng pha?i la` ngu+o+`i nghie^n cu+'u Ngo^n Ngu+~, Va(n Ho'a va` Nghe^. Thua^.t.
To^i chi? bie^'t tha^`m bie^'t o+n nhu+~ng ngu+o+`i la`m co^ng vie^.c ddo'. Mo^~i khi
nha(.t ddu+o+.c mo^.t ho`n cuo^.i, ho`n dda' la^u na(m, to^i thu+o+`ng nghi~ ve^` ddo+`i
so^'ng cu?a dda'. DDa' dda~ so^'ng the^' na`o trong suo^'t ma^'y nga`n na(m? Chi? co'
nhu+~ng ngu+o+`i nhu+ DDo^`ng Vo.ng, mo+'i ddem co^ng su+'c mi`nh truy ti`m to^ng ti'ch
ve^` mo^.t ddie^`u gi` ddo', ve^` Ca'i DDe.p, ve^` nhu+~ng ddie^`u ma` ngu+o+`i ta
thu+o+`ng la~ng que^n trong ddo+`i so^'ng na`y\. DDo' cu~ng la` ddo+`i so^'ng, cuo^.c
cho+i rie^ng cu?a DDo^`ng Vo.ng. Mu+o+.n cuo^.c truy ti`m dde^? la`m gia`u ddo+`i so^'ng
mi`nh, va` ddo+`i so^'ng chu'ng to^i\.
Tru+o+'c khi DDo^`ng Vo.ng trao to^i ta^.p ba?n tha?o, to^i chi? bie^'t dde^'n Nghe^.
Thua^.t Nha^.t Ba?n qua ca'c bu+'c tranh cu?a Hokusai, Fujita, hay nhu+~ng ca^u Haiku
lu+o+.m nha(.t dda^u ddo'. To^i ye^u la('m nhu+~ng bu+'c tranh Nha^.t. Ra^'t nhie^`u
khoa?ng tro^'ng. Nhu+~ng ngo.n so'ng cao, nhu+~ng ddi?nh nu'i tuye^'t, nhu+~ng ngu+o+`i
ddo+n chie^'c vo+'i bo'ng tra(ng, hay tu+`ng ddoan` ngu+o+`i ddi ve^` mie^`n sa^u tha(?m
du+o+'i lu~ng xa trie^`n do^'c... DDa(.c bie^.t la` ca'c bu+'c tranh co' nhu+~ng dda`n
va.c, nhu+~ng ca'nh va.c bay xie^u ve^` mo^.t phu+o+ng tro+`i tha(?m mu`. To^i chu+a
ddu+o+.c ga(.p ma(.t DDo^`ng Vo.ng, nhu+ng kho^ng hie^?u sao, to^i nhu+ nhi`n tha^'y
DDo^`ng Vo.ng trong dda`n va.c kia\. Hi`nh a?nh va.c tra('ng ga^`y\. Co^ ddo+n la('m
nhu+ng cu~ng lo+'n lao la('m. Mo^.t hi`nh a?nh ga^`y guo^.c nhu+ ca^u ha't chu'ng ta nghe
nga`y na`o: "Vai em ga^`y guo^.c nho? nhu+ ca'nh va.c ve^` cho^'n xa xo^i\..."
(Tri.nh Co^ng So+n). Ca^u ha't nhu+ mo^.t loa.i ddo^`ng dao ve^` ti`nh ye^u bo^~ng vo.ng
ve^` trong to^i nhie^`u no^~i nho+'. DDo^`ng vo.ng....
Ho^m nay la` nga`y dda^`u tie^'t thu\. Mo+'i ba('t dda^`u mu`a thu, la' dda~ chi'n va`ng,
ru+.c cha'y nhu+ mo^.t ngo.n lu+?a\. Co+n mu+a mu`a thu la.i tro+? ve^`. Tuy co' kha'c
vo+'i nhu+~ng co+n mu+a cu?a mu`a thu na(m tru+o+'c, nhu+ng cu~ng xem nhu+ la` mo^.t su+.
ho^.i ngo^. vo+'i dda^'t tro+`i ba`ng ba.c. Mu`a thu\. Nhu+ lu'c na`o cu~ng ba`y bie^.n ra
mo^.t bu+~a tie^.c ddo+`i nhie^`u sa('c ma`u ru+.c ro+~. Nhu+ lu'c na`o cu~ng do.n sa(~n
ra cho con ngu+o+`i nhu+~ng ddoa' chie^m bao trong mo^.t co~i mo^.ng mi. na`o hoang phe^'
xa xa(m. Thu na(m ngoa'i, to^i chu+a bie^'t dde^'n DDo^`ng Vo.ng. Thu na(m nay, to^i
ddu+o+.c bie^'t dde^'n DDo^`ng Vo.ng qua nhu+~ng loa.t ba`i vie^'t ca^?n tro.ng, sa^u
sa('c cu?a co^\. Nhi`n nhu+~ng gi` DDo^`ng Vo.ng dda~ vie^'t, dda~ la`m, to^i nha^.n ra
ca'i tha^n pha^.n lau sa^.y cu?a con ngu+o+`i\. Ra^'t nho? be' nhu+ng cu~ng ra^'t be^`n
bi?, uye^n tha^m. Na(m nay, to^i co`n ddu+o+.c bie^'t DDo^`ng Vo.ng qua mo^.t ca'i te^n
dde.p kha'c - Ly Lan, va` nhu+~ng ba`i vie^'t ve^` que^ hu+o+ng to^i ra^'t ye^u thi'ch:
"Mo^.t cuo^.c be^? da^u", "Muo^n na(m lo`ng dda' ra('n",
v.v.. To^i dda(.c bie^.t thi'ch ba`i vie^'t "Vu+o+`n Me. Ta Xu+a" cu?a co^,
vo+'i ca^u tri'ch dda^`u ba`i:
"Ta con cha`o ma`o kha't nu+o+'c
ve^` vu+o+`n xu+a ha.t nha~n dda~ dda^m ma^`m..."
("Ve^` vo+'i ta" - Hoa`ng Ca^`m)
Tha^.t va^.y, to^i luo^n ddo.c nhu+~ng ba`i vie^'t ve^` que^ hu+o+ng vo+'i ta^m tra.ng
cu?a mo^.t con "cha`o ma`o kha't nu+o+'c." Trong ba`i tho+ cu?a Hoa`ng
Ca^`m, to^i co`n ye^u ho+n hi`nh a?nh mo^.t "con be^ va`ng" ddi la.c giu+~a
chie^`u xa\... Nhu+~ng ngu+o+`i thie^'u que^ hu+o+ng nhu+ chu'ng to^i, ca^`n bie^'t bao
nhu+~ng ba`i vie^'t cu?a DDo^`ng Vo.ng. Con be^ va`ng to^i lu+u la.c bao na(m, ho^m nay
nhu+ ddu+o+.c tro+? la.i mo^.t mie^`n sa^u tha(?m cu~. Ca?m o+n nhe', ddo^`ng co? Ly Lan!
DDinh Tru+o+`ng Chinh
23/9/1999
(*) La' co+` Nha^.t Ba?n nga`y nay dda~ xua^'t hie^.n tu+` tho+`i No^.i Chie^'n
cu?a xu+' na`y va`o giu+~a the^' ky? XV. No' co' mo^.t khoa?ng ca'ch dda'ng ke^? vo+'i
li.ch su+? nghe^. thua^.t hie^.n dda.i, nha^'t la` vo+'i do`ng nghe^. thua^.t Pop Art,
ba('t dda^`u lan ro^.ng tu+` tha^.p nie^n 50.
Va(n Ho.c Nghe^. Thua^.t lie^n ma.ng pha't ha`nh tha'ng 4, 2000. Sa'ch in gio+'i ha.n chi? pho^? bie^'n trong vo`ng tha^n hu+~u va` ddo^.c gia? VHNT. Ne^'u ba.n muo^'n co' mo^.t a^'n ba?n, xin gu+?i email ve^` vhnt@vanhocnghethuat.org, hoa(.c gu+?i thu+ ve^`:
V.H.N.T
P. O . Box 452512
Garland, Texas 75045-2512 USA
E-mail: vhnt@vanhocnghethuat.org
Homepage: http://www.vanhocnghethuat.org
*Sa'ch kho^ng ghi gia', a^'n phi' va` cu+o+'c
phi' tu`y lo`ng ba.n ddo.c u?ng ho^.\.
(Chi phie^'u xin dde^` Lan Pham.)